હિમોગ્લોબિન ટેસ્ટ (Hb): અર્થ, સામાન્ય રેન્જ અને ઓછું Hb

હિમોગ્લોબિન એટલે શું?

હિમોગ્લોબિન એ લાલ રક્તકણોની અંદર રહેલું લોહતત્વયુક્ત પ્રોટીન છે. તે ફેફસાંમાંથી ઓક્સિજન લઈને શરીરના દરેક અંગ સુધી પહોંચાડે છે અને કાર્બન ડાયોક્સાઇડ પાછો લાવે છે. હિમોગ્લોબિન ઘટે ત્યારે શરીરને ઓછો ઓક્સિજન મળે છે — એટલે સૌથી પહેલાં થાક જણાય છે.

આ તપાસ જણાવે છે કે લોહીના દરેક ડેસિલિટરમાં કેટલા ગ્રામ હિમોગ્લોબિન છે (g/dL). તે એકલી અથવા CBC (કમ્પ્લીટ બ્લડ કાઉન્ટ)ના ભાગરૂપે કરવામાં આવે છે.

સામાન્ય રેન્જ

દરેક લેબ અને મશીનની રેન્જ થોડી અલગ હોઈ શકે, તેથી તમારા પોતાના રિપોર્ટ પર છપાયેલી રેન્જ જ જુઓ. રેન્જથી થોડું બહાર હોવું એટલે હંમેશા રોગ નહીં — ડૉક્ટર તેને લક્ષણો અને બાકીના રિપોર્ટ સાથે વાંચે છે.

• પુખ્ત પુરુષ: આશરે 13–17 g/dL
• પુખ્ત સ્ત્રી: આશરે 12–15 g/dL
• ગર્ભાવસ્થા: નીચલી મર્યાદા સામાન્ય રીતે આશરે 11 g/dL ગણાય છે
• બાળકોમાં રેન્જ ઉંમર પ્રમાણે અલગ હોય છે

કયા લક્ષણોમાં આ તપાસ સૂચવાય છે

• આરામ પછી પણ રહેતો થાક કે નબળાઈ
• દાદર ચઢતાં કે હળવા કામમાં શ્વાસ ચઢવો
• ચામડી, પાંપણની અંદર, નખ કે જીભનું ફિક્કાપણું
• વારંવાર માથું દુખવું, ચક્કર કે ધ્યાન ન લાગવું
• સામાન્ય કામમાં પણ હૃદયના ધબકારા વધવા
• માસિકમાં વધુ કે લાંબા સમય સુધી રક્તસ્રાવ
• વાળ ખરવા, નખ નબળા પડવા, બરફ કે માટી ખાવાની ઇચ્છા

હિમોગ્લોબિન કેમ ઘટે છે

ઓછું હિમોગ્લોબિન (એનિમિયા) એ અંતિમ નિદાન નથી, સંકેત છે — સાચો પ્રશ્ન છે 'કેમ'. સામાન્ય કારણોમાં આયર્નની ઉણપ કે યોગ્ય શોષણ ન થવું, સતત રક્તસ્રાવ (વધુ માસિક, હરસ, અલ્સર), વિટામિન B12 કે ફોલેટની ઉણપ, જૂનો ચેપ કે સોજો, કિડનીની બીમારી, અને થેલેસેમિયા કે સિકલ સેલ જેવા વારસાગત કારણો આવે છે, જે ઘણા ભારતીય પરિવારોમાં જોવા મળે છે.

એટલે ડૉક્ટર ઘણીવાર CBC સાથે પેરિફેરલ સ્મીયર, આયર્ન/ફેરિટિન, વિટામિન B12 અને જરૂર પડ્યે હિમોગ્લોબિન ઇલેક્ટ્રોફોરેસિસ પણ કરાવે છે, સીધી આયર્નની ગોળી શરૂ કરવાને બદલે.

હિમોગ્લોબિન વધારે હોય ત્યારે

વધેલું હિમોગ્લોબિન ઓછું જોવા મળે છે. તે પાણીની ઉણપ, ધૂમ્રપાન, લાંબા સમય સુધી ઊંચાઈ પર રહેવું, અમુક ફેફસાં કે હૃદયની સ્થિતિ, અથવા બોન મેરો સંબંધિત સમસ્યામાં દેખાઈ શકે. પૂરતું પાણી પીધા પછી તપાસ ફરી કરાવવી એ પ્રથમ યોગ્ય પગલું છે અને અર્થઘટન ડૉક્ટર પર છોડવું.

તપાસ કેવી રીતે થાય અને તૈયારી

• હાથની નસમાંથી થોડું લોહી લેવાય છે; થોડી જ મિનિટ લાગે છે.
• હિમોગ્લોબિન કે CBC માટે ભૂખ્યા રહેવું જરૂરી નથી, સિવાય કે તે જ દિવસે શુગર કે લિપિડ જેવી તપાસ હોય.
• આયર્ન, B12, લોહી પાતળું કરવાની દવા કે તાજેતરમાં લોહી ચઢાવ્યું હોય તો જણાવો.
• પૂરતું પાણી પીઓ — પાણીની ઉણપમાં આંકડો થોડો વધુ દેખાઈ શકે.
• સામાન્ય રીતે રિપોર્ટ તે જ દિવસે મળી જાય છે.

હાલોલમાં તપાસ ક્યાં કરાવવી

સિટી પેથોલોજી લેબોરેટરી, 2nd Floor, દ્વારકેશ ચેમ્બર્સ, બસ સ્ટેન્ડ પાસે, હાલોલ ખાતે હિમોગ્લોબિન, CBC અને સંબંધિત આગળની તપાસ કેલિબ્રેટેડ મશીનો પર થાય છે, અને રિપોર્ટિંગ કન્સલ્ટન્ટ પેથોલોજિસ્ટ ડૉ. સુનીલ નાગોરી અને ડૉ. શાલિન નાગોરીની દેખરેખ હેઠળ થાય છે.

વૃદ્ધો, સગર્ભા બહેનો અને ચાલી ન શકતા દર્દીઓ માટે હાલોલ અને આસપાસ ઘરેથી સેમ્પલ લેવાની સુવિધા છે. સમય નક્કી કરવા +91 94092 77144 પર કૉલ કે WhatsApp કરો.